– „Jak doszło do islamskiej rewolucji w Iranie?” (lata 1779-1980)

 


Iran od wielu lat przykuwa uwagę większej części świata. Mówi się o kryzysie irańskim, zagrożeniu ze strony Iranu, a także o groźbach irańskich przywódców, które są wysuwane wobec Izraela i Stanom Zjednoczonym. Nasuwa się pytanie: Jaka jest geneza tych wszystkich problemów?

Aby w pełni zrozumieć złożoność problematyki irańskiej musimy podjąć wysiłek i próbę spojrzenia wstecz, na historię tego pięknego kraju, aby z tej perspektywy spróbować zrozumieć złożone i wieloletnie procesy, które ukształtowały Iran do jego obecnej postaci.

—- PERSJA —–

Iran w przeszłości nosił nazwę Persja. Praktycznie od XI wieku państwem tym rządzili władcy wspierani przez siły tureckie, a czasami nawet bezpośrednio wyznaczani przez Turcję. Momentem przełomowym we współczesnej historii Persji był rok 1779, w którym zmarł Chan Karima (wywodził się z dynastii Zand). Sytuację postanowiła wówczas wykorzystać grupa plemienna Qajar, która już w czasach Mongołów osiedliła się w rejonie Armenii. Stopniowo ewoluowali oni z plemienia pastersko-wojowniczego z fortecami położonymi w Armenii i północnej Persji, w zupełnie nową dynastię rządzącą całym państwem. Przywódca tego plemienia, Chan Mohammad, postanowił zjednoczyć pod swoimi rządami całą Persję. Pozyskał w tym celu akceptację i wsparcie Osmańskiej Turcji, a następnie wywołał powstanie. Jego armia składała się głównie z członków jego grupy plemiennej, obok których byli Turkmenii oraz gruzińscy niewolnicy. W ten sposób krwawa wojna domowa rozlała się z Kaukazu po całym terytorium Persji. Zburzono wiele miast i wymordowano ich mieszkańców – w samym tylko mieście Kerman oślepiono około 20 tys. ludzi tylko z tego powodu, że zdecydowali się bronić swoje miasto. Mohammad zasłynął jako najbardziej okrutny chan w całej historii Persji. Zjednoczył on jednak całą Persję, przejął panowanie nad Kaukazem, a stolicę swojego państwa założył w niewielkiej wiosce – Teheran. W 1796 roku został formalnie koronowany na Szacha Persji, aby niecały rok później zostać zamordowany.

—- WOJNY PERSKO-ROSYJSKIE O KAUKAZ —–

Nowym szachem Persji został w 1797 roku jego bratanek, Fath-Ali (1772-1834). Z oczywistych względów, jego polityka bardzo mocno koncentrowała się na Kaukazie, gdzie coraz bardziej widoczne była ekspansja Imperium Rosyjskiego. Rosjanie systematycznie zajmowali nowe obszary, a tworząc sieć baz wojskowych, umacniali pozycje i przygotowywali się do dalszej ekspansji na południe za Kaukaz. Zagrażało to bezpośrednio Persji i Turcji, które w Kaukazie widziały naturalną granicę swoich stref wpływów. W ten sposób doszło do dwóch wojen persko-rosyjskich o Kaukaz (lata 1804-1813 i 1826-1828). Ich konsekwencją była nieodwracalna strata terytorium Kaukazu na rzecz carskiej Rosji.

Strata ta była niezwykle bolesna dla Szacha Fath-Aliego, gdyż obszar dzisiejszego Dagestanu, Gruzji, Armenii i Azerbejdżanu stanowił terytorium pierwotnie zamieszkiwane przez grupy plemienne zamieszkujące Persję. Tymczasem Rosjanie bardzo dobrze zdawali sobie z tego sprawę i aby w pełni przejąć kontrolę nad tymi terenami, przeprowadzili brutalną czystkę etniczną Kaukazu. Pretekstem do czystki miały stać się kwestie wiary – na Kaukazie mogli pozostać jedynie ci, którzy zrezygnowali z muzułmańskiej wiary i przeszli na prawosławne chrześcijaństwo. Podczas przymusowych wysiedleni doszło do wymordowania większości Czerkisów, Inguszów, Czeczenów, Osetyjczyków, Abchazów i innych plemion. Ocaleni uciekli do Persji i Imperium Osmańskiego, doprowadzając do dużych zmian demograficznych w całym regionie, co odegrało kluczową rolę w dalszej historii Persji.

Aby równoważyć wzrost rosyjskich wpływów na Kaukazie, Szach Fath-Ali nawiązał pierwsze kontakty dyplomatyczne z Zachodem. Dało to początek europejskiej rywalizacji o Persję.

—- ZWROT PERSJI W STRONĘ ZACHODU —–

W 1834 roku nowym Szachem Persji został Szach Mohammad. Bardzo szybko został on zdominowany przez Imperium rosyjskie i w niejasnych okolicznościach zmarł w 1848 roku. Jego miejsce zajął Szach Naser Al-Din. Poszukując sposobu zachowania suwerenności Persji, postanowił wykorzystać wzajemną nieufność Wielkiej Brytanii i Rosji. Nie zdołał jednak prowadzić dyplomatycznej rozgrywki, przy jednoczesnym opieraniu się rosyjskiej ekspansji, a także niensyconemu apetytowi kolonialnego Imperium Brytyjskiego. W konsekwencji dostał się pod wpływy Anglików, którzy zażądali przyznania specjalnych koncesji handlowych, a w sytuacji odmowy w 1856 roku doprowadzili do wybuchu wojny angielsko-perskiej. Stosunek sił był bardzo niekorzystny dla słabej Persji, i w rezultacie przegranej znaczna część perskiej gospodarki znalazła się pod brytyjską kontrolą. W ten sposób Wielka Brytania rozszerzyła swoją strefę wpływów nad Zatoką Perską. Tymczasem Rosja w bezwzględny sposób wykorzystała wojnę angielsko-perską i przy jej okazji dokończyła podboju Turkmenistanu i Uzbekistanu, jeszcze mocniej usadawiając się wzdłuż północnych granic Persji. W tamtym czasie perska armia była niezwykle słaba. W 1879 roku szach utworzył perską brygadę kozacką, do której zaciągali się uchodźcy z Kaukazu. Stanowili oni jedyną rzeczywistą wartość militarną Persji.

Persja była wówczas prawie zupełnym bankrutem. Szach nie był w stanie zrobić niczego, co byłoby sprzeczne z interesami Wielkiej Brytanii. Anglicy byli jednak bardzo postępowym narodem i zawsze sprzyjali wprowadzaniu reform na terenie swoich kolonii. Tak więc, gdy Szach Naser Al-Din zaproponował wprowadzenie szeregu reform gospodarczych, zyskały one akceptację i poparcie Brytyjczyków. Przebudowano niemal całą administrację państwową, obniżono wydatki budżetowe, a także wprowadzono wyraźne rozróżnienie pomiędzy wydatkami publicznymi a prywatnymi. Ta ostatnia kwestia była szczególnie istotna, gdyż dzięki temu ograniczono samowolę i liczne nadużycia lokalnych urzędników państwowych. Szach jednak nie poprzestał na tym, i założył pierwszy nowoczesny szpital, a także pierwszą nowoczesną uczelnię na Bliskim Wschodzie – Dar ul-Funun w Teheranie. Był to początek nowoczesnej edukacji w Persji. Reformy miały jednak swoją drugą stronę, gdyż przyniosły wzrost niezadowolenia licznych notabli, tracących swoje wpływy. Doprowadziło to do zamordowania szacha.

W 1896 roku nowym szachem został Mozaffar ad-Din. Niestety był on przeciwieństwem swojego poprzednika. Zamiast kontynuować reformy gospodarcze, wolał on poświęcić swój czas przyjemnościom życia. Jego ekstrawaganckie wydatki bardzo szybko zaczęły przewyższać wpływy do budżetu państwa. W konsekwencji zaczął narastać dług, a Szach, zamiast przeprowadzić korektę wydatków, zwrócił się w stronę zagranicznych mocarstw, by tam prosić o duże pożyczki. W ten sposób Rosja udzieliła szachowi dwóch wielkich pożyczek, które posłużyły na sfinansowanie jego samolubnych wycieczek do Europy. W ten sposób Szach stawał się coraz bardziej uzależniony od interesów Rosji. Jednak szach coraz bardziej pogrążał samego siebie, jak i Persję – pogrążał w coraz większe zadłużenie. Aby pozyskiwać kolejne fundusze potrzebne do zaspokajania niekończących się zachcianek, zaczął sprzedawać Europejczykom koncesje na budowę dróg, akcje przemysłu naftowego, różnorodne aktywa, cła, itp. W ten sposób Persja była rozprzedawana, a pozyskiwane środki służyły tylko spełnianiu zachcianek szacha. W sposób nieuchronny prowadziło to do wzrostu niezadowolenia społeczeństwa, zwłaszcza jego najbardziej religijnej części. Islamskie duchowieństwo wskazywało przy tym, że pieniądze pochodzące z prywatyzacji gospodarki, powinny być przeznaczone na nowe inwestycje, aby pobudzić rozwój państwa i poprawić warunki życia ludzi. Publiczne głoszenie takich poglądów doprowadziło w 1905 roku do wybuchu fali protestów. Zostały one brutalnie stłumione przez perską brygadę kozacką, której żołnierze, w zamian za wierność szachowi byli coraz lepiej opłacani. Pomimo to protesty się rozszerzały, aż w styczniu 1906 roku około 10 tys. ludzi zażądało utworzenia zgromadzenia konstytucyjnego. Szach sprzeciwił się temu, jednak pogarszająca się sytuacja zmusiła go w grudniu 1906 roku do podpisania konstytucji. Zapewniła ona wolność prasy, słowa i zrzeszania się. Przewidywała także ograniczenie władzy szacha, utworzenie wybieranego parlamentu z szerokimi uprawnieniami oraz rządu podlegającego parlamentowi. Pięć dni po podpisaniu konstytucji szach zmarł.

—– ROSJA I WIELKA BRYTANIA W PERSJI—–

Calosc TUTAJ

No comments yet... Be the first to leave a reply!

Dodaj komentarz

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

%d bloggers like this: